آداب مصاحبه مطبوعاتی (کلاس سوم گروه هشتم )
فهرست گزيده مطالب
- تعريف مصاحبه
- آشنايي با اصول مصاحبه
- ويژگي مصاحبهگر موفق
- آمادگيهاي پيش از مصاحبه
- آغاز مصاحبه
- سوالهاي مصاحبه
- فنون مصاحبه
- يادداشت و ضبط مصاحبه
- ويرايش متن مصاحبه
تعریف مصاحبه
ملاقات رودررو و از پيش تعيين شده ميان پرسشگر و مصاحبه شونده كه پاسخگوست و عقايد و نظريات او محور سؤالات مصاحبه را تشكيل ميدهد.
پرسش از ديگران به منظور جمعآوري مواد اوليه براي نشر اطلاعات و نقل قولها، كه بر اساس اين تعريف يك گفتگوي تلفني كوتاه با شرايط فوق هم ميتواند مصاحبه تلقي شود.
آشنایی با اصول مصاحبه
مصاحبه ركن اساسي در روزنامهنگاري نوين است كه اين فن در اواخر قرن نوزدهم از ايالات متحده به انگلستان وارد شد و دنياي رسانه را دگرگون ساخت.
اساس اين فن بر سه اصل كلي استوار است:
- پرسش سوالهاي واضح
- خوب گوش دادن به پاسخها
- تشويق كردن مصاحبه شونده به ادامه صحبت
اصول اولیه مصاحبهص
1- برنامه ريزي كنيد (موضوع و هدف را تعيين كنيد)
2- تحقيق كنيد (اطلاعات در خصوص موضوع مصاحبه)
3- از تمام جزئيات امور در خصوص مصاحبه شونده مطلع باشيد.
4- خود را با شرايط وفق دهيد و متناسب با وضعيت فرد مصاحبه شونده لباس بپوشيد.
5- خود را به شخص مصاحبه شونده معرفي كنيد.
6- گوش كنيد.
7- همدلي كنيد (موقعيت مصاحبه شونده را درك كرده و پيش از پرسش هر سوالي به تأثير آن بر مخاطب خود بيانديشيد)
8- به سوالهاي خود ترتيب منطقي دهيد.
اصول کلی مصاحبه
بر1 1- پيگيري سوژهها و موضوعات مناسب
2- تهيه جزئيات كامل در مورد موضوع مصاحبه
3- حضور در مكان مصاحبه با اعتماد به نفس
4 - به دست آوردن گفته هاي خوب از فرد مصاحبه شونده
5 - نوشتن اشاره اي، ساده و واضح در حين مصاحبه
6 - انجام مصاحبه در مهلت مقرر
ویژگی های مصاحبه گر موفقسا ا
آموختن فن مصاحبه مانند هر مهارت ديگري نيازمند تمرين است.
از مهمترين ويژگيهاي يك مصاحبهگر موفق:
- داشتن شخصيتي دوست داشتني
- كنجكاو
- شوخ طبع
- داراي پشتكار
- انعطافپذير
- داراي قدرت تفكر و تجزيه و تحليل سريع
- - بتواند حضور خود را در صحنه حذف کند.
- آمادگی های پیش از مصاحبهق
-ل - تحقيق
- آماده سازي سوال ها
- آماده سازي وسايل مصاحبه
- پوشيدن لباس مناسب
- حضور در مكان مصاحبه كمي زودتر از موعد مقرر
- به همراه نداشتن وسايل اضافي.
قرار ملاقات:
اكثر قرار ملاقاتها تلفني گذاشته ميشود، براي اينكار در ابتداي صحبت تلفني، خود و نشريهتان را معرفي كنيد و موضوع مورد بحث و زمان تقريبي لازم براي مصاحبه را به اطلاع ايشان برسانيد.
به گونهاي تقاضاي خود را مطرح كنيد كه فرد احساس كند نه تنها انجام اين مصاحبه لازم، بلكه برايش مفيد است.
تعيين زمان و محل مصاحبه:
- مصاحبه در حين صرف ناهار: نتيجه بخش؛ ولي نيازمند محيطي آرام و يك ضبط صوت مناسب.
- مصاحبه پس از صرف ناهار: مناسب براي مصاحبههاي دشوار يا مصاحبه كنندههاي سرسخت!
- بهتر است زمان و مكان مصاحبه را مخاطبتان
- اگر مخاطب شما با مدت زمان مصاحبه موافقت نكرد، با توجه به تُن صداي او تصميم بگيريد كه درخواست وقت بيشتري كنيد يا نه.
تحقیق و آماده سازی سوال ها
پس از تعيين موضوع و طرح نقشه كلي مصاحبه، اصول كار را پايه ريزي كنيد. به ياد داشته باشيد كه به ازاي هر 10 دقيقه مصاحبه يك ساعت را بايد صرف آمادگي براي مصاحبه كنيد.
- تمام منابع در دسترس و مرتبط با موضوع مصاحبه را مطالعه كنيد.
- توجه كنيد كه چه نكاتي تاكنون مورد تحقيق قرار نگرفته و فرد مصاحبه شونده چه سوالهايي را تاكنون بدون پاسخ گذاشته است.
- تعداد و نوع پرسشهاي خود را مشخص كنيد.
- توجه كنيد كه به ازاي هر ساعت مصاحبه 25-60 سوال مورد نياز است.
- سوالهاي آماده شده را روي يك برگه جدا نوشته و شماره گذاري كنيد و پس از دريافت پاسخها از مصاحبه شونده، شماره سوال را در كنار پاسخ آن يادداشت كنيد. (برگه سوال و جواب بايد از هم جدا باشد)
وسایل مصاحبهها
آماده ا آماده سازي ابزار مصاحبه:
- دفترچه با اندازه مناسب ترجيحاً دفترچه فنري A5
- كارت شناسايي
- خودكار/مداد
- دستگاه ضبط صوت
- تلفن همراه
- نشاني و شماره تلفن مصاحبه شونده
چه سوال هایی نپرسیم؟
- با طرح سوالهاي خيلي زيركانه، حماقت خود را اثبات نكنيد! زيرا طرح چنين پرسشهايي نشانه خودنمايي شماست نه جمعآوري اطلاعات.
- سوالهاي تكراري نپرسيد.
- سوالها را پشت سر هم رديف نكنيد.
- هيچگاه سوالهايي را نپرسيد كه ميتوانستيد جوابشان را با تحقيق پيدا كنيد.
آغاز مصاحبه
ترتيب و نحوه طرح سوالها:
ü هرگز ناگهاني وارد مصاحبه نشويد. صحبت خود را با جمله سوالي آغاز نكنيد.
ü سوالهاي مهم و اصلي را اول بپرسيد؛ زيرا پاسخ به آنها آسان است و سپس به سراغ سوالهاي ريز و جزئي برويد.
ü سرزنشها و نقدها را از زبان ديگران بيان كنيد.
ü براي طرح سوالهاي ناخوشايند بهترين راه، هشدار به مصاحبه شونده پيش از طرح چنين سوالهايي است (به شرط اينكه قصد به دام انداختن مخاطب را نداشته باشيد). راهكار بعدي ساده جلوه دادن سوال است.
ü بجاي طرح سوالهاي مستقيم، تأثيرگذار و جهتدار، از سوالهاي كوتاه، ساده و شفاف استفاده كنيد.
برداشت اكثر مردم از شخصيت يك فرد در چهار دقيقه اول پس از معرفي شدن به او شكل ميگيرد؛ پس:
- هنگام ورود چهرهاي جدي اما شاد داشته باشيد.
- از مصاحبه شونده براي قبول مصاحبه تشكر كنيد.
- با آرامش و اعتماد به نفس وسايل مصاحبه را آماده كنيد.
- و اما محل نشستن...
پز محل نشستن:
دقيقاً روبه رو و يا در كنار مصاحبهشونده ننشينيد، چون حالت اول نشان دهنده تضاد و تقابل و حالت دوم بيش از حد خودماني است و نيز موجب ميشود تا مصاحبه شونده مدام به يادداشتهاي شما نگاه كند! توافق عموم بر اين است كه بهترين جاي نشستن حدود زاويه 90 درجه با مصاحبهشونده است.
همچنين از نشستن بر صندلي با ارتفاع كمتر از صندلي مصاحبهشونده خودداري كنيد زيرا شما را در موقعيت مغلوب قرار ميدهد.
ايجاد رابطه متقابل:
- چگونگي و تعداد دفعاتي كه به مخاطب خود نگاه ميكنيد بسيار مهم است. به مخاطب نگاه كنيد ولي به او خيره نشويد، نشان دهيد كه به صحبتهاي او علاقهمنديد.
- سرعت صحبت كردن خود را با سرعت صحبت مخاطب تنظيم كنيد.
- زمينههاي مشتركي كه هر دو بر آن توافق داريد پيدا كنيد.
- از حركات و رفتار مخاطب بهگونهاي نامحسوس تقليد كنيد. (مثل نحوه نشستن بر صندلي)
چه زماني شروع كنيم:
به ياد داشته باشيد كه اين شما هستيد كه مسئول كنترل مصاحبه هستيد. هرچند اينكار را پنهاني انجام دهيد. پس تصميم با شماست كه چه زماني مصاحبه را آغاز كنيد.
-قبل از شروع مصاحبه لوازم مورد نياز را آماده كنيد و براي اينكار نياز به كسب اجازه از طرف مقابل نداريد مگر اينكه مخاطب مضطرب باشد.
-پيش از شروع مصاحبه دوباره موضوع را به مصاحبه شونده يادآوري كنيد. تا مقدمهاي براي ورود به بحث باشد.
-صحبت مخاطب خود را قطع نكنيد ولي در عين حال روند مصاحبه را كنترل كنيد.
سوال های مصاحبهبه
ذكاوتي كه در بطن سوال پنهان است و شيوه بيان سوال، هر دو اهميت دارند.
دستهبندي سوالها:
- سوالهاي باز
- سوالهاي بسته
- سوالهاي جهتدار
سوال های باز
ü جواب طولاني دارند و مخاطب را به سر ذوق ميآورند.
ü در صورتي كه احساس ميكنيد مخاطب ممكن است حرفهاي بيشتري براي گفتن داشته باشد اما با پرسشهاي مستقيم نميتوان او را وادار به اين كار كرد، از سوالها بازي كه تكرار آخرين جمله مخاطب بهصورت سوالي است استفاده كنيد.
ü سوالهاي باز ميتوانند شامل سوالهاي دامنهدار شوند. مثالها و جزئيات وقايع جزء اين دسته هستند.
ü سوالهايي كه براي رفع ابهام پرسيده ميشوند سوال باز محسوب ميشوند.
سوال های بسته
ü جوابهاي كوتاه دارند. و اگر زياد تكرار شوند ذوق مخاطب را كور ميكنند.
ü اگر فرصت مصاحبه رو به اتمام است از سوالهاي بسته استفاده كنيد.
سوال های جهت دار
ü جوابهاي كوتاه دارند، و بر پاسخ مخاطب تاثير ميگذارند و او را با انديشه و جهت پنهان در سوال همسو ميكنند.
ü طرح پرسشهاي پيش فرض نوعي سوال جهتدار محسوب ميشوند. (مثال: شما ليبرال هستيد؟)
-توجه كنيد كه پيشفرضهايي كه پاسخ آنها به گفتههاي پيشين مصاحبه شونده بازميگردد مخاطب را سرشوق آورده و نمايانگر توجه و علاقه شما به گفتههاي اوست.
-سوالهاي پيشفرض اگر بهصورت غيرمستقيم پرسيده شوند بهتر است.
مثال: با اجراي اين پروژه چند نفر بيكار ميشوند؟ (غيرمستقيم)
آيا با اجراي اين پروژه كسي هم بيكار ميشود؟ (مستقيم)
سوالات "پیش فرض"
از انواع سوالات جهت دار و آزار دهنده است در این سوال، پرسشگر پیش فرض خود را در درون سوال می گنجاند. برخی از آن تحت عنوان سوال فرضی یاد کرده اند.
مثال:
خبرنگار: با سرمایه هنگفت هزارمیلیاردی خود چه می کنید؟ (پیش فرضِ خبرنگار،داشتن هزار میلیارد سرمایه است)
مصاحبه شونده: من چنین سرمایه ای ندارم.
* اگر پیش فرض صحیح باشد، پرسیدن این گونه سوالات موفقیت آمیز خواهد بود چون نشان دهنده علاقه خبرنگار به مصاحبه شونده و موضوع است.اگر تایید شود دلیل هوش وذکاوت اوست. و ارتباط بهتری با مصاحبه شونده پیدا می کند.
* گاهی پرسیدن سوالات "پیش فرض" در طول مصاحبه های مشکل، راهی برای مجبور کردن مصاحبه شونده به پاسخ دادن است.
* از این تکنیک نیز بی رویه استفاده نکنید؛ چون متهم به قضاوت کردن در مورد مصاحبه شونده می شوید و او را از دست خود عصبانی خواهید کرد.
سوالات مشوق
یکی از شگردهای مصاحبه گر این است که در مورد صحبتهای قبلی به عمد اشتباه کند و نظر وی را متفاوت از آنچه که قبلاً بیان کرده بگوید. بدین ترتیب مصاحبه کننده صحبتهای خود را تصحیح می کند و اطلاعات بیشتری را بدست می آورید و کل ماجرا به نفع شما تمام می شود.
* از این شگرد هم زیاد استفاده نکنید، زیرا مخاطب در هوش و ذکاوت شما شک خواهد کرد.
فنون مصاحبه
- گوش كردن (شنيدن همراه با فهميدن) و تشويق مخاطب به صحبت كردن از طريق: نگاه كردن به او، گفتن كلماتي چون بله، همينطور است، ميفهمم، آهان و يا تكان دادن نامحسوس سر، خم كردن سر به يك طرف كه معادل عبارت صحبت خود را ادامه دهيد است و...
- بهرهگيري از سكوت: پس از اتمام صحبت مصاحبه شونده، براي چهار ثانيه سكوت خود را حفظ كنيد و سپس شروع به صحبت كنيد.
- بيان جملههاي نيازمند تاييد يا تكذيب از سوي مصاحبه شونده: بهجاي جملات سوالي از جملات غيرسوالي استفاده كنيد ولي براي اطمينان از تاييد يا تكذيب وقايع از روش سوال باز استفاده كنيد.
- جمعبندي گفتهها پيش از پايان مصاحبه
یادداشت برداری در مصاحبه
- براي يادداشتبرداري بهتر است از روشهاي تندنويسي استفاده كنيد.
- صفحات مربوط به هر مصاحبه را تاريخ بزنيد.
- دفتر فنري خود را در يك جهت پر كنيد، وقتي به آخر دفتر رسيديد آن را برگردانيد و در طرف سفيد برگهها يادداشت كنيد.
ضبط صدا در مصاحبهضبط صد
در مصاحبهها استفاده از دستگاه ضبط صدا روشي بينظير است به اين شرط كه مخاطب شما راضي به اين عمل شود.
ضبط صوت ثبت دقيق گفتهها را ممكن ميكند و علاوه بر اين به مصاحبهگر اين امكان را ميدهد تا به گفتههاي مخاطب خود توجه بيشتري داشته باشد و تلاقي نگاه با او را حفظ كند.
اما يكي از معايب استفاده از ضبط صوت، طولاني بودن زمان پيادهسازي آن است كه ممكن است خسته كننده و تكراري باشد.
ویرایش متن در مصاحبه
پس از اتمام مصاحبه بايد متن مصاحبه را ويرايش نمود.
- حجم يادداشتهاي افراد تازهكار بهدليل كمي تجربه معمولاً زياد است.
- قسمتهاي مهم و نيز بخش هاي ناخوانا را علامت بزنيد و نكات بارز مصاحبه را يادداشت كنيد.
- اگر براي انتشار مصاحبه عجله نداريد از فايل صوتي مصاحبه كمك بگيريد، ولي توجه داشته باشيد كه گفتگوهاي ضبط شده را نبايد بهطور كامل پيادهسازي كنيد.
- فراموش نكنيد كه ويرايش نقلقولها بايد به كمترين مقدار ممكن صورت گيرد.
اصول اخلاقی مصاحبه
گناهان کبیره در مصاحبه
- برداشتن نگاه از مخاطب
- گستاخ بودن و اثبات ذكاوت خود در اول كار
- وسط حرف مخاطب پريدن
- چاپ قسمتي خاص از مصاحبه كه مصاحبه شونده بر چاپ نشدن آن تأكيد كرده است.
به ياد داشته باشيد كه :
ستاره مصاحبه تنها شخص مصاحبه شونده است نه شما!
شكاك باشيد نه متخاصم...
اگر كنترل مصاحبه را از دست بدهيد در پايان كار تنها نويسندهاي هستيد كه گفتهها بر او ديكته شده است.